Kötüyü Düşünene Ne Denir? Bir Ekonomistin Gözünden
Bazen çevremdeki insanları dinlerken, herkesin ne kadar kolayca karamsarlaştığını fark ediyorum. Yani, sanki her şeyin kötüye gitmesi an meselesiymiş gibi bir hava var. Yola çıktığımda bir trafik sıkışıklığı varsa, hemen “bugün bir şeyler ters gidecek” diyen tipler… Ya da bir iş projesi beklenmedik bir şekilde başarısız olursa, “bu bizim şanssızlığımız” diye atıfta bulunanlar.
Ama sormak gerek: Kötüyü düşünenlere ne denir? Belki de hayatlarına negatif bir kılavuz gibi yaklaşan bu kişilere bakarak, hayatta başka bir perspektiften bakmanın da önemli olduğunu fark ediyorum. Ekonomist bakış açımla, verilerle biraz gezinelim, ama aynı zamanda biraz da hikaye anlatacağım. Ne de olsa hayat, sayılardan daha fazlası, değil mi?
—
Kötüyü Düşünmek: İnsan Doğası mı?
Bir gün eski bir arkadaşım beni aradı. Sonra uzun bir konuşmanın içinde, kendisiyle ilgili bir iş problemini anlatmaya başladı. “Ya, her şey yolunda giderken bu kriz çıktı. Benim şansım böyle işte,” dedi. O an, ekonomist kafam devreye girdi ve hemen “Şans faktörü”nü sorgulamaya başladım.
Ekonomi derslerinde “beklentiler” önemli bir yer tutar. İnsanlar, geleceğe dair beklentilerinin çoğunu, geçmiş deneyimlerinden veya yakın çevrelerinden alırlar. Ve işte burada, negatif düşünce devreye girer. İnsanlar, geçmişte olumsuz sonuçlar yaşamışlarsa, genellikle geleceğe de kötüye gitmesini bekleyerek bakarlar. Bu durum ekonomide de aynıdır: Ekonomik krizlerin olduğu dönemlerde, tüketici güveni düşer, insanlar harcamalarından kısmaya başlar ve bu da ekonomiyi daha da daraltır. Yani, bir anlamda herkesin kötüye gitmesini beklemesi, sistemin kendi kendine kötüye gitmesine yol açabilir.
Veri diyor ki:
Dünya Ekonomik Forumu’nun 2020 raporuna göre, ekonomik krizlere dair beklentiler, ülkelerdeki tüketici güvenini doğrudan etkiliyor. Mesela, insanların “bu kriz artık bitecek” dediği bir dönemde, tüketici harcamaları yeniden artarken, kriz sonrasındaki iyileşme hızlanabiliyor. Yani, karamsar olmak sadece kişinin ruh halini etkilemekle kalmaz, çevresindeki ekonomik dengeleri de bozar.
—
Çevremdeki Karamsar İnsanlar ve Günlük Gözlemlerim
Hikayeler sadece kitaplarda değil, gerçek hayatta da var. Bu yazının başında bahsettiğim arkadaşımın durumu, ne yazık ki çevremde sıkça karşılaştığım bir örnek. İş yerinde de sık sık bu tür konuşmalar duyuyorum. Mesela, bir gün ofiste yeni bir projeye başladık. Herkesin gözleri parlarken, birisi hemen “Bu projede bir şeyler ters gider, çok fazla risk var” dedi. Bunu duyduğumda, işin içinden bir ekonomist olarak çıkmaya çalışıyorum. “Risk var tabii, ama bu, başarı için de fırsat olabilir” diyorum. Yine de o kişi, sadece olumsuz tarafı görme eğilimindeydi.
Bir başka örnek de, son zamanlarda arkadaşlarımla yaptığımız sohbetlerden biriyle ilgili. Bir arkadaşım, “Ekonomik krizden dolayı Türkiye’nin durumu gittikçe kötüye gidecek” dediğinde, hemen aklıma bir şey takıldı. Kendisi son derece bilgili biri olsa da, sürekli olumsuz düşünmek, bazen insanı ilerlemekten alıkoyabiliyor. Ama işin aslı şu: Herhangi bir ekonomik kriz, bazı fırsatları beraberinde de getirebilir. Krizler, yenilikçi fikirlerin doğmasına, küçük işletmelerin büyümesine ve daha verimli çalışma şekillerinin ortaya çıkmasına yol açabilir. Yani, hayatın zorlukları her zaman kötü sonuçlarla bitmez.
—
Veriye Dayalı Bir Yaklaşım: Kötü Düşünmek Verimliliği Nasıl Etkiler?
Ekonomi alanında, insanların karamsar düşüncelerinin verimlilik üzerindeki etkilerini görmek oldukça ilginç. Şirketlerin ve bireylerin gelecekteki beklentilerini olumsuz görmeleri, yalnızca ruh hallerini etkilemekle kalmaz, aynı zamanda onların karar alma süreçlerini de kötü yönde etkiler. Mesela, bir işletme, gelecekteki olumsuz koşulları göz önünde bulundurarak yeni yatırımlar yapmaktan kaçınabilir.
Veri gösteriyor ki:
İstatistikler, iş dünyasında genellikle “belirsizliği yönetme” üzerine yapılan analizlerde, karamsar tahminlerin daha az risk almayı ve dolayısıyla daha düşük yatırım getirisini beraberinde getirdiğini ortaya koyuyor. Amerikan Ekonomik Araştırmalar Derneği’ne (NBER) göre, ekonomik belirsizlik dönemi yaşayan şirketlerin, gelecekteki olası risklere karşı çok daha temkinli davranma eğiliminde oldukları ve bu durumun yatırımlarını negatif yönde etkilediği tespit edilmiştir.
—
Kötü Düşünmek, Kötü Yapmak: Sosyal ve Psikolojik Yansımalar
Sadece ekonomi ve iş dünyası değil, kötü düşünmenin insan psikolojisi üzerinde de önemli etkileri vardır. Gençken, annemin bana söylediği bir şey hep aklımda kalır: “Düşüncelerine dikkat et, çünkü onlar hayatını şekillendirir.” Bu, basit bir öğüt gibi görünebilir, ama psikolojik araştırmalar bunun gerçekten doğru olduğunu gösteriyor. Kötü düşünmek, insanın hayatını negatif yönde etkilemekle kalmaz, çevresindeki insanları da etkiler. Bir kişi, sürekli olumsuz düşünüyorsa, etrafındaki insanlar da bu havaya kapılabilirler.
Mesela, ofiste kötü bir gün geçiren biri, motivasyonu düşük bir şekilde çalışmaya devam ettiğinde, bu negatif enerji ekip arkadaşlarına da sıçrayabilir. Böylece, verimlilik düşer ve işler daha karmaşık hale gelir. Tam tersi, olumlu bir bakış açısı, sorunların üstesinden daha kolay gelmeyi sağlar.
—
Sonuç: Kötüyü Düşünene Ne Denir?
Kötüyü düşünen kişilere bazen “karamsar”, bazen de “gerçekçi” denir. Ama gerçekte, çoğu zaman bu düşünceler, sadece olumsuzlukları odaklanmaktan başka bir şey değildir. Ekonomi gibi bir alanda, veriler gösteriyor ki, negatif düşünceler sadece bireylerin ruh hallerini değil, daha geniş çapta ekonomik verimlilikleri de olumsuz etkileyebiliyor. Her ne kadar karamsar bakış açıları bazen bir savunma mekanizması gibi görünse de, pozitif düşünmek ve fırsatları görmek, hem kişisel hem de toplumsal anlamda daha sağlıklı sonuçlar doğurur.
Hayatın zorlukları karşısında, kötüye odaklanmak yerine, bazen “bu kriz bize ne fırsatlar sunar?” diye sormak, yaşamı çok daha anlamlı kılabilir. Kötüye odaklanmak yerine, olumsuzlukların yanında daima bir umut ışığı aramak, belki de hayatta gerçekten önemli olan şeydir.
—
Anahtar Kelimeler: Kötüyü düşünene ne denir, karamsar düşünce, verimlilik, ekonomik kriz, fırsat eşitliği, psikolojik etkiler, olumsuz düşünme, iş hayatı, sosyal etkiler, psikolojik araştırmalar.